Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN

Waart er een autoritair virus rond dat onze democratie aantast? Door de afname van democratische waarden, de opkomst van autoritaire politici en de terugkeer van extreemrechts vrezen velen dit. Politicoloog Sjifra de Leeuw heeft een optimistische boodschap. Nadat burgers in aanraking komen met het autoritaire virus ontwikkelt de meerderheid op den duur immuniteit. 12 februari promoveert Sjifra de Leeuw aan de Universiteit van Amsterdam.

Meisje met bord 'Save our Democracy'

Wetenschappers, politici en burgers luiden het alarm over de erosie van de democratie. Democratische waarden nemen af, democratische instituties verzwakken en steeds meer leiders wereldwijd vertonen autoritaire trekken. Net als virologen onderzoeken politieke wetenschappers hoe het autoritaire virus zich verspreidt en hoe het mensen in hun politieke opvattingen beïnvloedt.

Ook politicoloog Sjifra de Leeuw keek er met die bril naar, als een virus dat rondwaart en mensen kan besmetten. Maar, beredeneerde zij, het is net als bij een echt virus ook goed mogelijk dat mensen immuniteit ontwikkelen nadat ze met dit virus in aanraking zijn gekomen. De Leeuw vertaalde het virus naar de beelden die burgers via kranten, tv en andere media zien van het leven in autoritaire regimes. Ze onderzocht hoe deze beelden hun politieke opvattingen beïnvloeden. Raken ze geïnfecteerd en worden hun opvattingen hierdoor minder democratisch? Of ontwikkelen mensen immuniteit en wordt hun steun voor democratie juist bekrachtigd na het zien van autoritaire beelden?

‘De symptomen van immuniteit zijn veel dominanter en duurzamer dan de symptomen van infectie’, concludeert De Leeuw. ‘Ongeacht land en tijd, worden democratische waarden onder een substantieel aantal burgers versterkt nadat zij zijn blootgesteld aan beelden van autoritaire regimes. Zij zijn de hoeders van democratie.’

Meer steun voor democratische overtuigingen

In een eerste stap onderzocht De Leeuw hoe het zien van beelden van het leven in autoritaire regimes de ideologische en democratische overtuigingen van burgers beïnvloedt. Moedigt het burgers aan overtuigingen van autoritaire regimes te steunen, vooral burgers die in landen met een autoritair verleden wonen? Het antwoord op deze vraag vond De Leeuw aan de hand van enquête data van 105.495 burgers in 38 Europese landen, zowel landen met als zonder een autoritair verleden.

Burgers in voormalige autoritaire landen blijken overtuigingen van autoritaire regimes meer te steunen dan burgers in andere landen, maar tegelijkertijd worden de democratische waarden van veel andere burgers in diezelfde landen juist door het verleden versterkt. Zij steunen massaal de tegenovergestelde waarden, die zij associëren met pro-democratisch verzet. De steun voor autoritaire overtuigingen zwakte bovendien af bij volgende generaties, terwijl de steun voor tegenovergestelde overtuigingen met nieuwe generaties toenam.

Meer steun voor harde maatregelen om democratie te beschermen

Ten tweede onderzocht De Leeuw de steun van burgers voor harde maatregelen om de democratie te beschermen tegen haar vijanden. Neemt deze steun af nadat burgers meer bloot zijn gesteld aan beelden van autoritair gezag? Aan de hand van enquête data van 195.405 burgers in 27 Europese landen komt de Leeuw tot de conclusie dat burgers in voormalig autoritaire landen dergelijke maatregelen net zo hard steunen als burgers in andere landen. Dit geldt vooral voor landen met een verre autoritaire geschiedenis en de steun neemt toe naarmate oudere generaties plaatsmaken voor jongere generaties.

Nieuwsmedia dragen immuniteit over

Een positieve boodschap dus, met nieuwe generaties groeit immuniteit tegen het autoritaire virus en daarmee verzet tegen autoritaire praktijken. Maar, misschien wel de belangrijkste vraag, waar komt dit verzet vandaan? ‘Nieuwsmedia spelen hier een belangrijke rol in’, beargumenteert De Leeuw, ‘zij leren burgers mogelijke gevaren voor de democratie te herkennen door deze op tijd te signaleren.’

Om de rol van nieuwsmedia in kaart te brengen analyseerde De Leeuw in een derde studie 27,830 artikelen over de toenmalige Amerikaanse President Donald Trump uit 35 verschillende kranten in 12 Westerse landen. Specifiek keek zij hoe vaak Trump expliciet gepresenteerd werd als een dreiging voor de democratie en democratische waarden door hem neer te zetten als een ‘dictator’, ‘seksist’ of ‘racist’ (of soortgelijke benamingen).

De Leeuw observeert dat nieuwsmedia in al de 12 landen Trump voortdurend wegzetten als een autoritaire persoonlijkheid, in het bijzonder de media in landen met een autoritair verdelen. ‘Nieuwsmedia in deze landen vertonen dus symptomen van immuniteit voor het autoritaire virus en dragen die over aan de burgers.’

Contact met zeer repressieve regimes wordt gestraft

De Leeuw keek tot slot naar de waardering die burgers in de VS hebben voor het handelen van hun president en welke invloed het zien van autoritaire beelden, specifiek van regimes waarmee de VS sterke economische of politieke banden heeft, hierop heeft. Hiervoor verzamelde en analyseerde ze 9.862.251 artikelen in de periode 1947 -2019. De Leeuw treft hier symptomen van infectie aan, Amerikaanse burgers belonen hun president voor het cultiveren van banden met geallieerde autocratieën, maar symptomen van immuniteit blijken toch te overtreffen, burgers trekken hun steun in wanneer hun president contact onderhoudt met zeer repressieve regimes.

De gevolgen van het autoritaire virus in een nieuw daglicht

‘Deze bevindingen plaatsen de gevolgen van het autoritaire virus in een nieuw daglicht’, concludeert de Leeuw. ‘Sommige van mijn bevindingen bevestigen het pessimisme van eerder onderzoek, namelijk dat blootstelling aan autoritaire beelden democratische steun van sommige burgers in sommige landen verzwakt. Maar dit effect zwakt af en symptomen van immuniteit lijken uiteindelijk veel dominanter en duurzamer dan de symptomen van infectie. Ongeacht plaats en tijd, versterkt blootstelling aan autoritaire regimes de democratische waarden onder een substantieel aantal burgers en hun steun voor sterke maatregelen haar te beschermen.’

Promotiegegevens

Sjifra de Leeuw: The Authoritarian Virus: Between Infection and Immunity An Empirical Investigation of Authoritarian Framing Effects in 42 Democracies, Promotor is prof. dr. J.H.P. van Spanje. Copromotoren zijn dr. R. Azrout en dr. R.S.B. Rekker.

Tijd en locatie

Deze promotie vindt online plaats op 12 Februari 2021 om 11.00. De promotie is op het aangegeven tijdstip live mee te kijken op YouTube. Na afloop van de promotie wordt de link gedeactiveerd en wordt de livestream verwijderd. Vind hier meer info